De Capela dos Ossos en de Igreja do Carmo in Faro vormen samen een plek vol opvallende contrasten, waar de gouden uitbundigheid van de barok de plechtige realiteit van de dood ontmoet.

De Igreja do Carmo (kerk van de Derde Orde van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg Karmel) is een van de belangrijkste voorbeelden van rococoarchitectuur in de Algarve. De kerk werd na de aardbeving van 1755 herbouwd en het interieur is een prachtige uitstalling van talha dourada (verguld houtsnijwerk), betaald met de enorme rijkdom die in de 18e eeuw vanuit Brazilië Portugal binnenstroomde.

Verscholen in de achtertuin ligt de Capela dos Ossos, een bouwwerk dat een indringend tegenwicht vormt voor de pracht en praal van de kerk. Dit ossuarium, voltooid in 1816, werd gebouwd toen de begraafplaatsen van Faro vol raakten. Het is de laatste rustplaats van meer dan 1.245 karmelieter monniken, wier stoffelijke resten niet zomaar zijn opgeborgen, maar met geometrische precisie zijn gerangschikt en zo de binnenarchitectuur van de kapel vormen.

In tegenstelling tot de chaotische opzet van andere ossuaria vormen de schedels en pijpbeenderen in deze kapel strakke, ordelijke patronen op het gewelfde plafond en de muren. De kapel is ontworpen als memento mori, een preek in beeld die 19e-eeuwse bezoekers moest herinneren aan de vergankelijkheid van het aardse leven. Tegenwoordig vormen deze twee gebouwen samen een van de indrukwekkendste historische plekken van Faro: een tocht van de vergulde glorie van de hemel naar de onverbiddelijke zekerheid van het graf.
In dit artikel vind je een fotorondleiding door de kerk en de kapel, plus toeristische informatie.
Gerelateerde artikelen: Introductie Faro - Bezienswaardigheden in Faro

Schedels vormen de versiering in de Capela dos Ossos

De Capela dos Ossos ligt in de achtertuin (quintal) van de Igreja do Carmo en je komt er binnen via de kerk zelf.
Openingstijden:
• Maandag t/m vrijdag: 10.00 tot 13.00 uur en 15.00 tot 17.30 uur.
• Zaterdag: alleen 10.00 tot 13.00 uur ('s middags gesloten).
• Zondag: gesloten voor toeristen (alleen open voor de mis).

Het complex gaat tussen de middag dicht voor een pauze (siësta). Omdat je de kapel via de kerk bereikt, is een bezoek tijdens de mis en andere kerkdiensten beperkt mogelijk.

De toegangsprijs is € 2,00 en daarmee kun je zowel de kerk als de knekelkapel bezoeken. Een bezoek duurt meestal zo'n 20 minuten. Omdat de kapel erg klein is (slechts 24 vierkante meter), kan het er in de zomermaanden vol aanvoelen. Je kunt het best meteen bij opening (10.00 uur) gaan of laat in de middag, wanneer het rustiger is.

De Igreja do Carmo staat aan het Largo do Carmo, ten noorden van het centrum van Faro, op GPS: 37.019, -7.934 (link naar Google Maps). Het is 7 minuten lopen vanaf de jachthaven en de Jardim Manuel Bivar. Houd er rekening mee dat de kerk aan de andere kant van de stad ligt dan het historische centrum (Cidade Velha).

Goed om te weten: In Évora staat een tweede, veel grotere knekelkapel. Waar de kapel van Évora spelonkachtig en donker is, staat het ossuarium van Faro bekend om zijn geometrische precisie en de unieke ligging in een tuin. Een gids over de kapel in Évora kun je hier lezen.

De Igreja do Carmo is een van de mooiste voorbeelden van rococo- en barokarchitectuur in de Algarve. De imposante stenen gevel werd vanaf 1747 gebouwd door meester-steenhouwer Diogo Tavares. Het ontwerp bootst bewust de opbouw van een groot altaar na, een stijl die bekendstaat als fachada-retábulo. Zo wordt de kerk als het ware binnenstebuiten gekeerd en richt ze zich naar het plein.

De kerk domineert het Largo do Carmo met haar twee klokkentorens, die eind 19e eeuw werden voltooid en bekroond zijn met vlamvormige pinakels die het licht van het geloof symboliseren. In de nissen van de gevel staan beelden van de heilige Elias en de heilige Teresa van Ávila, de geestelijke grondleggers van de karmelietenorde. Het plein zelf is geplaveid met traditionele Portugese calçada, die de goudkleurige kalksteen van de kerk omlijst.

Het interieur is een meesterwerk van talha dourada (verguld houtsnijwerk), gemaakt door meesterbeeldhouwer Manuel Martins en zijn atelier. Deze weelderige decoratie getuigt van de enorme rijkdom, vooral aan goud, die in de 18e eeuw uit Brazilië werd ingevoerd. Het enkele schip werd zo ontworpen dat niets het zicht van de kerkgangers op de preek belemmerde. Zo ontstond een ruimte die oor en oog volledig in beslag neemt.

Het hoofdaltaar is uitgevoerd in de "nationale stijl" van houtsnijwerk en heeft een holle plattegrond die het koor extra diepte geeft. Het middelpunt is de piramidevormige troon, de trono eucarístico, die bedoeld is om het Allerheiligste hoog boven de gelovigen te verheffen. Het plafond erboven is in perspectief beschilderd, een trompe-l'oeileffect dat de illusie wekt van een opening naar de hemel.

Het altaar in de Igreja do Carmo

Nadat je het entreegeld hebt betaald en door de sacristie bent gelopen, waar zeldzame beelden van het lijden van Christus staan, kom je in de achtertuin (quintal). Deze plek was oorspronkelijk de begraafplaats van de Derde Orde, en juist hier werden in 1816 de beenderen opgegraven waarmee de kapel is gemaakt.

In de tuin staat ook een beenderaltaar in de open lucht, al hebben de schedels en botten daar helaas schade opgelopen door weer en wind.

De Capela dos Ossos bevindt zich in een witgekalkte aanbouw die speciaal voor dit doel werd neergezet. Op de kalkstenen latei staat:
“Pára aqui a considerar que a este estado hás-de chegar”
“Sta hier stil en bedenk dat ook jij in deze staat zult belanden”.
Het is een dwingend bevel, dat de bezoeker dwingt even stil te staan en de onvermijdelijkheid van het eigen einde onder ogen te zien.

De Capela dos Ossos is klein, slechts 2 bij 4 meter, maar bevat de resten van ongeveer 1.245 monniken. De opstelling is strikt symmetrisch, wat een neoclassicistische invloed verraadt die orde schept in de chaos van de dood.

De botten bedekken elk oppervlak, ook het tongewelf. Lange botten zoals dijbenen en scheenbenen zijn opgestapeld tot bouwkundige elementen als kroonlijsten en bogen, terwijl schedels op regelmatige afstanden als sierknoppen zijn aangebracht.

Wil je in de Capela dos Ossos foto's maken, toon dan respect voor wie hier rust.

Aan de plundering ontsnapt: Het weelderige gouden interieur van de Igreja do Carmo is opvallend goed bewaard gebleven, in tegenstelling tot de meeste Portugese kloosters, die na de opheffing van de religieuze orden in 1834 werden geplunderd of aan hun lot overgelaten. Het geheim schuilt in de status van "Derde Orde". Anders dan traditionele kloosters, die door monniken werden bewoond, behoorde deze plek toe aan een lekenbroederschap van welgestelde plaatselijke burgers. Omdat het om privébezit ging en niet om een kloosterinstelling, ontsnapte het aan inbeslagname door de staat, waardoor de kunstschatten voor toekomstige generaties bewaard zijn gebleven.

De mythe van het gouden skelet: Een hardnekkig gerucht, dat je vaak in oudere reisliteratuur tegenkomt, wil dat er in de beenderkapel een compleet skelet ligt dat met goud bedekt is. Historisch onderzoek wijst erop dat het hier gaat om een verwarring met andere ossuaria of een overdrijving van het vergulde houtsnijwerk van de kerk. Zo'n relikwie is hier vandaag de dag niet te vinden. De kapel moet het volledig hebben van de gezamenlijke indruk van duizenden botten, niet van één "topattractie".

De processie van de ossen: De beelden in de sacristie zijn niet zomaar statische decoratie. Ze werden gemaakt voor de Procissão do Triunfo (Processie van de Triomf), een belangrijke gebeurtenis op de kalender van de Algarve. Vroeger was deze processie uniek in de katholieke wereld, omdat het beeld van de Maagd niet door mannen maar door ossen werd vervoerd. Deze traditie onderstreepte de diepe band tussen de religieuze orde en de boerengemeenschap van de streek.

Hoewel de knekelkapel voor bezoekers van nu misschien een lugubere bezienswaardigheid lijkt, was het opgraven van botten uit graven in de 19e eeuw heel gewoon. Vaak was het pure noodzaak, omdat er in de steden maar weinig geschikte ruimte was om mensen te begraven. Na ongeveer tien jaar werden de botten opgegraven om plaats te maken voor de pas overledenen.

In plaats van deze resten in een knekelput weg te stoppen, koos de Derde Orde ervoor ze tentoon te stellen als memento mori, een tastbare herinnering aan de vergankelijkheid van het leven. De macabere sfeer in de kapel wordt vaak wat verzacht door het zonlicht dat vanuit de tuin naar binnen valt en door de geluiden van de stad buiten.

De botten langs de muren van de kapel waren van monniken van de karmelietenorde die in de Igreja do Carmo hun erediensten hielden.